top of page

Προεπαναστατική Ελλάδα : Κινήματα, Ρωσική επέμβαση και ο ρόλος των κινημάτων στην εθναφύπνιση

Στη μακρά περίοδο της Τουρκοκρατίας οι Έλληνες δεν έπαψαν ποτέ να αντιστέκονται στον τουρκικό ζυγό και να οραματίζονται την απελευθέρωσή τους. Με αφετηρία τα Ορλωφικά, αυτή η ενδημική αντιστασιακή επιθυμία θα μετασχηματιστεί σε επαναστατικές απόπειρες απελευθέρωσης.


Τα Ορλωφικά δεν ήταν μόνο μια απλή ετερόφωτη κίνηση, την οποία υποκίνησε το «Ξανθό γένος», αλλά ήταν η σπίθα για την «αφύπνιση» του γένους μας, όπως σημειώνεται από πολλούς Έλληνες ιστορικούς, μεταξύ των οποίων οι Κ. Σάθας, Τ. Γριτσόπουλος, Α. Βακαλόπουλος αλλά και ο κορυφαίος ιστορικός Κ. Παπαρρηγόπουλος.



Εικόνα 1 : Το ξέσπασμα των Ορλωφικών στην Πελοπόνησο το Φεβρουάριο του 1770.



ΡΩΣΟΤΟΥΡΚΙΚΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ


Ο μεγάλος αντίπαλος της Ρωσίας ήταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία, αφού αποτελούσε εμπόδιο στην υλοποίηση του εθνικού στόχου της πρώτης, που ήταν ο έλεγχος της Κριμαίας, της Μαύρης Θάλασσας, καθώς και η απρόσκοπτη πρόσβαση στο Αιγαίο. Το σχέδιο αυτό έγινε επίσημη κρατική πολιτική την εποχή του Μεγάλου Πέτρου. Στην εφαρμογή του, οι Τσάροι θεωρούσαν τους Χριστιανούς των Βαλκανίων ως εν δυνάμει συμμάχους, που θα επιτάχυναν την επίτευξη αυτού του σκοπού.


Το 1762 ανήλθε στον θρόνο της Ρωσίας, η Αικατερίνη Β’ –η επονομαζόμενη Μεγάλη- αφού η ίδια δολοφόνησε τον σύζυγό της Πέτρο Γ΄. Η γερμανικής καταγωγής εργατική και με ισχυρή βούληση Τσαρίνα έθεσε ως πρώτο στόχο της εξωτερικής της Πολιτικής τη συνέχιση του σχεδίου του Μεγάλου Πέτρου για επέκταση της Ρωσίας προς το Αιγαίο. Γνώριζε πολύ καλά πως η κίνηση αυτή θα την έφερνε αντιμέτωπη με την Τουρκία και, επομένως, θα έπρεπε να «εργασθεί συστηματικά, για να καταστρέψει τον εχθρό και να επιφέρει τον διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας», όπως τονίζει και ο Γάλλος ιστορικός / συγγραφέας Charles I. Rulhiére στο βιβλίο του 1807 Histoire del’anarchie de Pologne et du démembrement de cette republique.



Εικόνα 2 : Αικατερίνη Β’, η επονομαζόμενη Μεγάλη (1729 – 1796)


Για το όραμά της, η αξιοποίηση των υπόδουλων χριστιανικών λαών της Βαλκανικής, με τοπικές εξεγέρσεις, αποτελούσε βασικό πυλώνα και θα λειτουργούσε ως εργαλείο αντιπερισπασμού στον Ρωσοτουρκικό πόλεμο.


Την ίδια εποχή, καταφθάνει στην Αγία Πετρούπολη ο Γ. Παπαζώλης, από τη Σιάτιστα Κοζάνης, και κατατάσσεται στον Ρωσικό στρατό. Ως λοχαγός του Πυροβολικού, γνωρίζεται με τον υψηλόβαθμο αξιωματικό Γρηγόριο Ορλώφ που, μαζί με τους αδελφούς του, Αλέξιο και Θεόδωρο Ορλώφ, αποτελούσαν τους έμπιστους ανθρώπους της Αυτοκράτειρας Αικατερίνης Β’, αφού συμμετείχαν στη δολοφονία του συζύγου της.


Ο Παπαζώλης τους μιλά σχετικά με την προοπτική της επανάστασης στην Ελλάδα. Αυτή η πρόταση τους βρίσκει σύμφωνους, αφού συμπλέει τόσο με το όραμα της Αυτοκράτειρας, όσο και με τον προσωπικό τους στόχο, να δοξασθούν από την Ελλάδα προσφέροντας υπηρεσίες στη Ρωσία.


Η Αυτοκράτειρα συμφωνεί και αναθέτει την εκστρατεία στους αδελφούς Ορλώφ. Ο Αλέξιος, ειδικότερα, αναλαμβάνει τη διοίκηση του Ναυτικού στόλου.



Εικόνα 3 : Ο Γρηγόριος Ορλώφ (1734-1783)


ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΟΡΛΩΦΙΚΩΝ

Οι Ορλώφ, στο πλαίσιο του σχεδίου της Αυτοκράτειρας για τον επικείμενο Ρωσοτουρκικό πόλεμο, στέλνουν τον Παπαζώλη το 1766 στο Οίτυλο της Μάνης. Αυτός, αμέσως μετά την άφιξή του, ντυμένος με Οθωμανική ενδυμασία, ξεκινά το έργο του της υπόσχεσης για την άφιξη μεγάλης Ρωσικής ναυτικής δύναμης, που θα απελευθέρωνε τους ‘Έλληνες και θα ανασύστησε τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, υπό τη Ρωσική προστασία και εγγύηση. Όπως αναφέρει και ο Τ. Γριτσόπουλος στο βιβλίο του Τα Ορλωφικά (1967), ο λόγος αυτός του Παπαζώλη «έφερε στην επιφάνεια λησμονημένους χρησμούς..», ενθουσιάζοντας τον απλό λαό που έβλεπε το όραμα του «Ξανθού γένους» να έρχεται όλο και πιο κοντά.


Τον Οκτώβριο του 1768, η Αικατερίνη Β’ κηρύσσει τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο και, παράλληλα, ενεργοποιεί τους αδελφούς Θεόδωρο και Αλέξιο Ορλώφ, που, με το ψευδώνυμο Οστρώβ, αναχωρούν από την Αγία Πετρούπολη για τη Βενετία, προκειμένου να συγκεντρώσουν πολεμοφόδια και χρήματα για την επανάσταση, ενώ προσπαθούν να κρατήσουν άσβεστη τη φλόγα, με επιστολές ιδιαίτερα προς τους Μανιάτες, που θα αποτελούσαν τον επαναστατικό πυρήνα.



Εικόνα 4 : Ο Θεόδωρος (1741 – 1796) και ο Αλέξιος (1737-1808) Ορλώφ

ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ ΤΩΝ ΟΡΛΩΦΙΚΩΝ

Σύμφωνα με το πλάνο που είχε σχεδιαστεί στα Ρωσικά ανάκτορα, τρεις ναυτικές μοίρες θα διέπλεαν τη Βαλτική, τον Ατλαντικό, το Γιβραλτάρ και την Μεσόγειο και θα έφταναν στη Λακωνία, για να ενωθούν με τους Μανιάτες και να ξεκινήσουν την εξέγερση. Ωστόσο, τα σκαριά ήταν παλιά και τα περισσότερα πλοία αναγκάστηκαν να ενλιμενισθούν στα ναυπηγεία της Αγγλίας για επισκευές. Έτσι, ο Θεόδωρος Ορλώφ, με μόλις τέσσερα πλοία που παρέλαβε από την πρώτη μοίρα και μαζί με δύο αγορασμένες φρεγάτες και μία μυδροβόλο γαλιότα, κατέπλευσε στο λιμάνι του Οιτύλου, στις 17 Φεβρουαρίου 1770. Η συνολική δύναμη ήταν μόλις 600 άνδρες.


Η άφιξη του στόλου ενθουσίασε τους Μανιάτες που είχαν μαζευτεί στα γύρω βουνά, όμως πολύ γρήγορα μετατράπηκε σε απογοήτευση για την πενιχρή ναυτική βοήθεια. Ο Ορλώφ προσπάθησε να τους καθησυχάσει, εξηγώντας τους ότι αναμένεται επιπλέον δύναμη 60 πλοίων, με αρχιναύαρχο τον Αλέξιο Ορλώφ.


Παρά την απογοήτευση του τοπικού πληθυσμού, συγκροτούνται δύο Λεγεώνες: η Ανατολική, αποτελούμενη από 1200 Πελοποννήσιους και 20 Ρώσους, και η Δυτική, με 200 χωρικούς και 12 Ρώσους στρατιώτες. Η Ανατολική θα δρούσε στη Λακωνία, με κατεύθυνση προς το Μυστρά, ενώ η Δυτική θα στόχευε προς τα Μεσσηνιακά παράλια και το κάστρο της Κορώνης. Το τελευταίο, πολιορκείται από θαλάσσης στις 27 Φεβρουαρίου 1770 με αρχηγό τον Θ. Ορλώφ, αλλά, δυστυχώς, η πολιορκία παρατάθηκε έως τον Απρίλιο και, τελικά, η επιχείρηση απέτυχε.


Στην ξηρά, όμως, οι νίκες διαδέχονται η μία την άλλη. Μανιάτες και Ρώσοι, με την Ανατολική λεγεώνα, κυριεύουν τον Μυστρά και σχηματίζουν τοπική κυβέρνηση, με επικεφαλής τον Έλληνα αξιωματικό του Ρωσικού ναυτικού Α. Ψαρό. Ο ενθουσιασμός είναι μεγάλος και ο συνολικός αριθμός των μαχητών της Ανατολικής Λεγεώνας ξεπέρασε τις 8.000. Η εξέγερση γενικεύεται σε επαρχίες της Πελοποννήσου, ενώ κινήματα δημιουργούνται στο Μεσολόγγι και στην Κρήτη.


Αρχικά οι Τούρκοι αιφνιδιάστηκαν από τις ενέργειες των επαναστατών, όμως πολύ γρήγορα οργανώθηκαν. Ο Τούρκος μουσελίμης της Τριπολιτσάς ειδοποίησε την Πύλη και κάλεσε ενισχύσεις Αλβανών που διέμεναν στη Θεσσαλονίκη, το Δούλτσινο και το Αντίβαρι.


Η αποφασιστικότερη αναμέτρηση του κινήματος ήταν η πολιορκία της Τριπολιτσάς στις 8 Μαρτίου 1770. Όμως, ο κακός συντονισμός και η έλλειψη σχεδίου εκ μέρους των Ελληνορωσικών δυνάμεων, σε συνδυασμό με την ορμητικότητα των Αλβανών, που έφτασαν στην Πελοπόννησο, οδήγησαν στην πλήρη καταστροφή της Λεγεώνας. Ακολούθησαν άγρια λεηλασία, σφαγές και πυρπόληση της πόλης από τους Αλβανούς. Ό,τι είχε επιτευχθεί στον Μυστρά, διαλύθηκε με την αποτυχία της Τρίπολης. Η νίκη που ακολούθησε στο Ναυαρίνο απλά αντιστάθμισε για λίγο την προηγούμενη αποτυχία.


Η άφιξη του Α. Ορλώφ στις 13 Απριλίου δεν ήταν ικανή να αλλάξει την κατάσταση. Τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν είχαν οριστικά οδηγήσει στο άδοξο τέλος αυτού του κινήματος και είχε ήδη ληφθεί η απόφαση για την επιστροφή του ρωσικού στόλου στη βάση του. Όμως, παρ’ όλες τις πληγές που άφησε πίσω του, η φλόγα του Ελληνισμού και της αφύπνισης του Έθνους είχε «ανάψει» για τα καλά.


ΛΑΜΠΡΟΣ ΚΑΤΣΩΝΗΣ : Ο ΚΥΡΙΑΡΧΟΣ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ


Ο Λάμπρος Κατσώνης γεννήθηκε στη Λιβαδιά το 1752 και στα 17 του αναγκάστηκε να εκπατρισθεί στο Λιβόρνο της Ιταλίας, όπου στρατολογήθηκε στο σώμα των κυνηγών, που θα συμμετείχε στα Ορλωφικά έναν χρόνο αργότερα.



Εικόνα 5: Λάμπρος Κατσώνης (1752-1804)


Στη διάρκεια των Ορλωφικών, ο Λ.Κατσώνης διέπρεψε με τη γενναιότητα, την ευστροφία και την ναυτοσύνη του.

Μετά την συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή, το 1774, εγκαταστάθηκε στην Κριμαία και πολύ γρήγορα προάχθηκε σε λοχαγό του Ρωσικού στρατού. Με την κήρυξη του Ρωσοτουρκικού πολέμου (1787-1792), ζήτησε άδεια από τον Ρωσικό στρατό για να οργανώσει το απελευθερωτικό κίνημα στην Ελλάδα.


Το καλοκαίρι του 1788 ο Κατσώνης ξεκινά την πολεμική του δράση στο Αιγαίο και με τα πλοία του κυριαρχεί ταχύτατα. αποτελώντας τον τρόμο και τον φόβο των τουρκικών και αλγερινών πλοίων. Την τετραετία αυτή προσέφερε μεγάλες υπηρεσίες στην Ρωσία διασπώντας τον τουρκικό στόλο, ενώ ταυτόχρονα εξύψωνε το Γένος στα μάτια των Ευρωπαίων, αφού τα κατορθώματα του διαδίδονταν σε όλη την Ευρώπη.


Τον Σεπτέμβριο του 1794 υπέβαλε την παραίτηση του στον ρωσικό στρατό και πέθανε το 1804, σε ηλικία μόλις 52 ετών, στο χωριό Καρασόι της Κριμαίας, το οποίο μετονόμασε ο ίδιος σε Λεβάδεια (Κ. Σάθας, «Τουρκοκρατούμενη Ελλας», 1869).


Ο Λάμπρος Κατσώνης, με τη δράση του, ενέπνευσε την επόμενη γενιά των αγωνιστών που ανέλαβαν την επανάσταση του ´21.


Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ


Τα προεπαναστατικά κινήματα, όπως τα Ορλωφικά, και οι αγώνες του Λάμπρου Κατσώνη δεν πρέπει να κριθούν ως ξεχωριστά γεγονότα από το ιστορικό περιβάλλον μέσα στο οποίο αυτά συμβαίνουν, όπως τονίζεται εμφατικά στο βιβλίο του Τ. Γριτσόπουλου «Τα Ορλωφικά», 1967. Είναι, λοιπόν, επεισόδια της γενικότερης ρωσοτουρκικής σύρραξης και αναδεικνύουν τις αδυναμίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.


Παρόλο που οι Έλληνες εκείνης της εποχής συνέχισαν να προσδοκούν ενίσχυση από τον Βορρά για την αποκατάσταση της ελευθερίας στη χώρα, αποδεικνύεται ότι οι περιπέτειες ειδικότερα των Ορλωφικών τους δίδαξαν να στηρίζονται βασικά στις δικές τους δυνάμεις.


Η αλληλεγγύη για τον συναγωνιστή, το υψηλό εθνικό φρόνημα και η ελπίδα για την ελευθερία αποτέλεσαν τα κύρια χαρακτηριστικά που κληροδότησαν τα κινήματα της εικοσαετίας 1770 – 1790 στους μεταγενέστερους αγωνιστές, που εδραίωσαν με επιτυχία την επανάσταση του 1821.


Μιχάλης Δάλλας

120 views
bottom of page